Af hverju Ísland sleppur (kannski) betur en þú heldur frá gervigreind

Umræðan um gervigreind og störf á það til að festast í tveimur sjónarmiðum. Annars vegar heimsendaspáin: störfin hverfa, atvinnuleysi vofir yfir, ekkert verður eins. Hins vegar afneitunin: þetta er bara enn ein tæknibylgjan, markaðurinn leiðréttir sig, ekkert að óttast. Báðar eru hughreystandi einmitt af því að þær þurfa ekki nein gögn.

Raunverulega spurningin er hvorug þessara sjónarmiða. Hún er nákvæmari: hvaða störf á Íslandi eru raunverulega berskjölduð fyrir gervigreind, og hversu stór hluti vinnuaflsins er það í raun? Við settumst niður og reiknuðum það, og niðurstaðan stangast á við fyrirsagnirnar. Ísland virðist, að minnsta kosti á þessum mælikvarða, minna berskjaldað en meðaltal OECD-ríkjanna, ekki meira.

En áður en ég kem að tölunum þarf að minnast á eitt hagfræðihugtak sem er notað til að sópa þessu öllu undir teppið.

Jevons-þversögnin í stuttu máli

William Jevons tók eftir því á 19. öld að þegar gufuvélar urðu skilvirkari að nýta kol, þá minnkaði ekki kolanotkunin. Hún jókst. Betri nýting gerði kol hagkvæm í fleiri verkefni, svo heildareftirspurnin óx. Þetta er Jevons-þversögnin: skilvirkni hækkar eftirspurn frekar en að lækka hana.

Yfirfært á gervigreind og störf hljómar þetta hughreystandi. Ef gervigreind gerir forritun, lögfræðivinnu eða tölvuvinnu ódýrari, þá losnar um eftirspurn sem var áður of dýr, og þá þarf fleira fólk í þessi störf, ekki færri. Vandinn er að þetta er hálfur sannleikur.

Sagan sýnir nefnilega að jafnvel þegar Jevons-áhrifin koma fram, þá vex framboð vinnuafls hraðar en eftirspurnin og laun lækka. Gervigreind lækkar færniþröskuldinn á störfum sem áður kröfðust sérþekkingar, hækkar því framboðið og þrýstir launum niður.

Nýjir forritarar eru skýrasta dæmið. Eftirspurn eftir hugbúnaði hefur aldrei verið meiri, hreint Jevons-merki, og samt benda rannsóknir GitHub á áhrifum Copilot til þess að afköst byrjenda aukist mun meira en hinna reyndu — færniþröskuldurinn lækkar og verðmæti “millistigsins” með honum. Það sem áður var seljanleg sérþekking, að skrifa staðlaðar einingar, leita uppi galla og prófa, er nú stór hluti af því sem verkfærin sjálf gera, og bilið milli byrjanda og reyndra forritara þrengist. Sama mynstur sést hjá lausapennum: eftir að ChatGPT kom fram lækkuðu mánaðartekjur í textavinnu á helstu lausavinnumörkuðum, og mest hjá þeim reyndustu. Og klassíska dæmið eru leigubílstjórar í London, sem eyddu árum í að læra göturnar utan að; GPS leysti upp þá sérþekkingu á einni nóttu, og þrátt fyrir að eftirspurn eftir ferðum hafi aukist hafa rauntekjur þeirra hrunið. (Það dæmi blandast að vísu reglugerðum, ekki bara tækni, svo það er myndlíking frekar en sönnun.)

Niðurstaðan er ekki að störfin hverfi. Hún er lúmskari og óþægilegri: starfið verður ennþá til, en það borgar eins og minna sérhæft starf. Það er önnur saga en atvinnuleysi, og hún á betur við það sem er raunverulega að gerast.

Af hverju við gátum loksins reiknað þetta fyrir Ísland

Vandinn við að heimfæra alþjóðlegar spár á Ísland er einfaldur: Ísland er of lítið til að vera með í gögnunum. Stóru rannsóknirnar á því hvaða störf gervigreind snertir (OECD, Alþjóðavinnumálastofnunin) ná ekki niður á íslenskan vinnumarkað. Þess vegna hefur umræðan hér verið byggð á tilfinningu frekar en mælingu.

Við nálguðumst þetta öðruvísi, með tveimur íslenskum gagnaheimildum.

Fyrri heimildin er starfagrunnurinn (starfagrunnur.is), opinn gagnagrunnur sem við hjá Peritus rekum. Hann tengir saman íslenska starfaflokkun Hagstofunnar (ÍSTARF21, 409 starfaflokkar) við evrópska færniramman ESCO, með nærri 14 þúsund færnieiningum og rúmlega 126 þúsund tengingum milli starfa og færni. Þetta er í fyrsta sinn sem íslensk störf og sú færni sem þau krefjast eru til á einum samtengdum stað.

Það sem skiptir máli hér er að ÍSTARF21 er íslensk útgáfa af alþjóðlega ISCO-staðlinum. Sömu kóðar og OECD og Alþjóðavinnumálastofnunin nota til að birta berskjöldun eftir starfsgreinum. Það þýðir að við gátum heimfært þær alþjóðlegu berskjöldunarröðun beint á öll 409 íslensku störfin, í stað þess að giska.

Seinni heimildin er Hagstofan. Til að breyta „hve mörg störf eru berskjölduð" í „hve margt fólk vinnur berskjölduð störf" sóttum við tölur Hagstofunnar úr vinnumarkaðsrannsókn: fjölda starfandi eftir starfsstétt, frá 1991 til 2025. Þannig vógum við berskjöldunina með raunverulegum mannfjölda í hverjum flokki.

Ég vil vera skýr um eitt: þetta er áætlun, ekki mæling. Berskjöldunarröðunin er fengin að láni úr alþjóðlegum rannsóknum og heimfærð; Hagstofan birtir fjölda starfandi aðeins á efsta flokkunarstigi ISCO (níu yfirflokkar), ekki niður á einstök störf. Svo þetta segir okkur hvernig „skrifstofufólk" sem hópur hefur þróast, ekki hvernig „launafulltrúum" sérstaklega hefur reitt af. Talan er vísbending með skýr vikmörk, ekki nákvæm staðreynd. En hún er byggð á íslenskum gögnum, og það er meira en sagt verður um flestar yfirlýsingar í þessum málum.

Hvað gögnin sýna

Þrennt stendur upp úr.

Fyrst: um 44% íslenskra starfandi eru í störfum með litla berskjöldun. Þetta eru handverksstörf, þjónusta og sala, sjávarútvegur, ferðaþjónusta, iðnaður. Þessi tala er nánast sú sama hvort sem við teljum starfaflokka eða tökum tillit til raunverulegs mannfjölda, sem gefur henni meira vægi. Þetta er stóri, stöðugi kjarninn í íslenska vinnumarkaðnum og hann situr ekki framarlega í skotlínunni.

Annað: berskjaldaði endinn er miklu óvissari en fyrirsagnir gefa til kynna. Punktmatið okkar er að um það séu 21% starfandi í störfum með mikla berskjöldun, en raunverulegt bil er á milli 4% og 56% eftir því hvernig sérfræði- og tæknistörf eru flokkuð. Það eina sem er ótvírætt í háa endanum er skrifstofufólk, og það er aðeins um 4% íslenskra starfandi, áberandi lítill hópur miðað við mörg önnur lönd. Allt umfram þau 4% veltur á matskenndri flokkun á sérfræðingum og tæknifólki.

Hér er greinarmunur sem auðvelt er að misskilja, og hann skiptir máli. „Skrifstofufólk" í þessari flokkun er þröng skilgreining: ritarar, gjaldkerar, bókarar, móttaka — störf þar sem næstum öll verkefnin eru staðlaður texti og talnafærsla. Það er aðeins um 4%. En „skrifstofustarf" í daglegu tali, starf þar sem þú situr mestallan daginn við tölvu, er miklu stærri hópur. Ef við leggjum saman stjórnendur, sérfræðinga, tæknifólk og skrifstofufólk er það rúmlega helmingur vinnuaflsins (um 56%) — þótt hluti þess hóps, eins og hjúkrunarfræðingar og kennarar, vinni í raun ekki við skrifborð. Raunhæf ágiskun um þau sem sitja fyrst og fremst við skjá liggur einhvers staðar á milli, líklega þriðjungur til helmingur starfandi.

Munurinn ræður túlkuninni. Þessi 4% eru þau þar sem allt starfið er sjálfvirknivætt, og háa berskjöldunin þeirra er ótvíræð. Stóri skrifborðshópurinn umfram það er ekki að hverfa, en það er einmitt þar sem Jevons-launaþrýstingurinn bítur: verkin breytast, færniþröskuldurinn lækkar og verðmæti sérþekkingarinnar þrýstist niður. Rétti skilningurinn er því ekki „aðeins 4% eru berskjölduð" heldur „4% gætu misst starfið, en um helmingur vinnuaflsins sér starfið sitt breytast".

Þriðja, og það sem kom mest á óvart: íslenski hái endinn (~21%) er undir alþjóðlega viðmiðinu. OECD metur um 27% starfa í mikilli sjálfvirknihættu og Alþjóðavinnumálastofnunin um 34% í hátekjuríkjum. Ísland situr neðar, og ástæðan er bygging hagkerfisins: stór hluti vinnuaflsins er í þjónustu, ferðaþjónustu, sjávarútvegi og iðnaði, störfum sem byggja á nærveru og handavinnu, og hlutfallslega fáir eru á skrifstofum. Litla, nærverudrifna hagkerfið reynist hér vörn, ekki veikleiki.

(Til gamans: ef við leggjum saman mikla og miðlungs berskjöldun fáum við um 55,6%. Það er nánast sama tala og fyrsta aðgerðaáætlun stjórnvalda um gervigreind nefnir þegar hún segir að um 55% starfa, eða rúmlega 130 þúsund manns, verði fyrir verulegum áhrifum (og um 75% fyrir einhverjum áhrifum). Þetta eru ólíkar skilgreiningar á ferð, svo ég geri ekki of mikið úr samhljómnum, en hann er forvitnilegur.)

Af hverju Ísland sleppur betur — en ekki alveg

Það er freistandi að lesa þetta sem hughreystingu. Það væri mistök.

Vörnin sem hagkerfið veitir er raunveruleg en hún er ójafnt dreifð. Sá sem vinnur í ferðaþjónustu, við fiskvinnslu eða í iðnaði er tiltölulega óhultur, í bili. En þekkingarstarfsmaðurinn, lögfræðingurinn, endurskoðandinn, greinandinn, þýðandinn, er það ekki. Það er einmitt þar sem Jevons-launaþrýstingurinn úr fyrri kaflanum bítur. Starfið hverfur kannski ekki, en sérþekkingin sem það byggði á verður ódýrari, og þar með það sem hægt er að rukka fyrir hana.

Eitt íslenskt sérkenni gæti tafið þetta: tungumálið. Mállíkön eru enn lakari í íslensku en ensku, svo störf sem byggja á íslensku máli (þýðingar, lögfræðitextar, opinber samskipti) gætu haft tímabundna vörn umfram það sem alþjóðlegu tölurnar gefa til kynna. Ég segi tímabundna af ásetningi. Þetta er forskot sem minnkar með hverju líkani, ekki varanlegur skjöldur. Og þetta er ágiskun, ekki mæld staðreynd.

Opinberi geirinn er besta viðmiðið

Stærsti einstaki vinnuveitandinn á Íslandi er hið opinbera. Opinber stjórnsýsla, menntun og heilbrigðisþjónusta eru saman um 29% starfandi. Lausleg áætlun er að að minnsta kosti helmingur þess hóps vinni skrifborðsstörf — stjórnsýslu, umsýslu og stór hluti sérfræðinga — þótt bein kennsla og umönnun séu það ekki. (Þetta er ágiskun: Hagstofan tengir ekki atvinnugrein við starfsstétt á þessu stigi, svo þetta er ekki mæld tala.) Og þar liggur kaldhæðnin: stjórnsýslu- og skrifstofuhlutinn af þeim geira situr á nákvæmlega þeirri tegund verkefna sem gervigreind snertir mest, á sama tíma og opinberar stofnanir eru hægastar að taka tæknina í notkun á skipulagðan hátt. Starfsfólkið er nú þegar farið að nota gervigreind í vinnunni; stofnanirnar í kringum það hafa ekki enn aðlagast.

Það er hér sem „umbreyting frekar en útrýming" á best við. Verkefnin breytast, skrifræðið styttist, en starfið sjálft er ekki að hverfa á næstunni. Spurningin er hvort stofnanirnar endurskipuleggja sig í kringum það á undan eða eftir að starfsfólkið gerir það sjálft.

Hvað er til ráða

Svarið er hvorki að örvænta né að afneita. Það er að bregðast við á meðan svigrúm er til.

Fyrir einstaklinginn er svarið óþægilega einfalt: að verða læs á gervigreind og nýta hana, frekar en að bíða eftir að hún verði notuð á þig. Það er ekki hughreystandi ráð, en það er heiðarlegt.

Fyrir lítið hagkerfi eins og Ísland er svarið dýpra. Vörnin sem uppbygging hagkerfisins veitir kaupir okkur tíma, en hún leysir ekki launaþrýstinginn á þekkingarstörfin. Það sem ræður úrslitum er hvort fyrirtæki og stofnanir byggja upp eigin getu til að nota tæknina, í stað þess að flytja hana inn fullbúna og missa þar með bæði tökin og verðmætasköpunina úr landi.

Lokaorð

Ísland er ekki í alþjóðlegu gögnunum, svo við smíðuðum okkar eigin mynd úr starfagrunninum og Hagstofunni. Hún er ekki fullkomin, og ég hef reynt að segja skýrt hvar vikmörkin liggja. En hún bendir til þess að litla, nærverudrifna hagkerfið okkar sé betur varið en heimsendaspárnar gefa til kynna, og að raunverulega hættan sé ekki fjöldaatvinnuleysi heldur hægur launaþrýstingur á þá sem héldu sig örugga.

Spurningin sem ég myndi spyrja, hvort sem þú stýrir fyrirtæki eða ert starfsmaður: ef færniþröskuldurinn á þínu starfi lækkaði um helming á næstu þremur árum, hvað yrði þá eftir sem aðeins þú getur gert?

Heimildir

• Hagstofa Íslands, vinnumarkaðsrannsókn — fjöldi starfandi eftir starfsstétt. hagstofa.is
• Starfagrunnur — opinn íslenskur starfagrunnur (ÍSTARF21 × ESCO), rekinn af Peritus. starfagrunnur.is
• OECD, The impact of AI on the workplace / AI and employment (~27% starfa í mikilli sjálfvirknihættu). oecd.org
• ILO–NASK, Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure (2025). ilo.org
• Jevons-launaþrýstingur, yngri forritarar: Peng o.fl. (GitHub/Microsoft), The Impact of AI on Developer Productivity: Evidence from GitHub Copilot (2023). arxiv.org
• Jevons-launaþrýstingur, lausapennar: Brookings, Is generative AI a job killer? Evidence from the freelance market. brookings.edu
• Fyrsta aðgerðaáætlun Íslands um gervigreind 2024–2026 (~55% starfa, ~130 þúsund manns, verða fyrir verulegum áhrifum; ~75% fyrir einhverjum). stjornarradid.is